Khi một mặt hàng có thể đọc thành hai nhóm thuế suất, căn cứ để chọn không phải là tên thương mại trên bao bì mà là mô tả hàng hoá trong danh mục của luật và văn bản hướng dẫn, đối chiếu với bản chất và công dụng thật của hàng; với những nhóm mà danh mục gắn mã hàng hoá, mã hàng là căn cứ phải khớp. Mức 5% của Luật Thuế GTGT 48/2024/QH15 là danh sách được gọi tên — hàng không khớp mô tả thì rơi về mức 10%, dù trông gần giống.
Nói gọn: nếu không chứng minh được hàng khớp mô tả của nhóm 5%, mức an toàn là 10%. Nếu doanh nghiệp tin hàng mình thuộc 5% nhưng văn bản chưa đủ rõ, việc nên làm là lập hồ sơ căn cứ và hỏi cơ quan thuế bằng văn bản trước khi xuất hàng loạt hoá đơn, chứ không tự chọn mức thấp rồi chờ kiểm tra.
Vì sao cùng một món hàng lại có thể đọc thành hai mức
Danh mục thuế suất được viết bằng lời, còn hàng hoá ngoài đời thì luôn có biến thể. Tranh cãi thường đến từ ba chỗ:
- Mức độ chế biến. Nhiều nhóm hàng nông sản chỉ được xếp vào mức thấp khi chưa qua chế biến hoặc chỉ qua sơ chế thông thường. Hạt phơi khô, làm sạch là một chuyện; rang, tẩm gia vị, đóng hộp là chuyện khác. Ranh giới giữa sơ chế và chế biến là chỗ hay cãi nhất.
- Công dụng chuyên dùng hay dùng chung. Một số máy móc, thiết bị chỉ thuộc nhóm ưu đãi khi là loại chuyên dùng cho một lĩnh vực (nông nghiệp, y tế, giáo dục). Cùng một chiếc máy nhưng bán cho mục đích khác, hoặc có cấu tạo dùng được cho nhiều việc, có thể không còn khớp.
- Tên gọi thương mại. Sản phẩm được quảng cáo là “thiết bị chăm sóc sức khoẻ” không có nghĩa là thiết bị y tế theo danh mục. Thực phẩm bổ sung không tự trở thành thuốc vì có chữ “hỗ trợ điều trị” trên hộp.
Điểm chung của ba chỗ này: người bán có động cơ đọc theo hướng mức thấp, còn cơ quan thuế đọc theo hướng chặt. Muốn lựa chọn đứng vững, phải đi từ căn cứ, không đi từ mong muốn.
Thứ tự căn cứ khi đọc danh mục
Khi còn phân vân, đi lần lượt bốn bước dưới đây và ghi lại kết quả từng bước. Dừng ở bước nào có câu trả lời rõ.
- Mô tả trong luật và nghị định hướng dẫn. Đọc nguyên văn dòng mô tả của nhóm 5% (và nhóm không chịu thuế, nếu liên quan). Chú ý các chữ giới hạn như “chưa qua chế biến”, “chuyên dùng”, “theo danh mục do bộ quản lý ngành ban hành”.
- Mã hàng hoá, nếu danh mục có gắn mã. Một số nhóm được hướng dẫn kèm danh mục có mã số theo biểu hàng hoá xuất nhập khẩu. Khi đó hàng phải khớp cả mã lẫn mô tả; khớp mã mà khác mô tả hoặc ngược lại đều chưa đủ.
- Giấy tờ chuyên ngành. Giấy phép lưu hành, số đăng ký, công bố sản phẩm do cơ quan quản lý ngành cấp cho biết hàng được quản lý như loại gì. Một thiết bị có số lưu hành thiết bị y tế là căn cứ mạnh hơn nhiều so với lời giới thiệu của nhà sản xuất.
- Công dụng thực tế và cách bán. Hàng được bán cho ai, dùng vào việc gì, có tài liệu kỹ thuật mô tả công dụng không. Bước này hỗ trợ, không thay được ba bước trên.
Nếu qua cả bốn bước mà vẫn không rõ, đó là tín hiệu nên hỏi cơ quan thuế — hoặc với hàng nhập khẩu, cân nhắc thủ tục đề nghị cơ quan hải quan xác định trước mã số — chứ không phải tín hiệu được tự chọn.
Những cặp hàng hay tranh cãi
Bảng dưới đây không phải danh mục thuế suất. Nó chỉ liệt kê những cặp hàng mà người làm thuế hay gặp, để thấy câu hỏi đúng cần đặt ra. Mức cụ thể của từng loại phải tra ở danh mục hiện hành.
| Cặp hàng | Câu hỏi quyết định | Căn cứ nên có |
|---|---|---|
| Hạt, củ phơi khô, làm sạch và hạt rang, tẩm vị | Đã vượt quá sơ chế thông thường chưa | Mô tả quy trình sản xuất, hình ảnh công đoạn |
| Thiết bị y tế và thiết bị chăm sóc sức khoẻ gia đình | Có thuộc danh mục thiết bị y tế và có số lưu hành không | Giấy tờ lưu hành của cơ quan y tế |
| Thuốc và thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Được quản lý như thuốc hay như thực phẩm | Số đăng ký thuốc hoặc bản công bố sản phẩm |
| Máy chuyên dùng cho nông nghiệp và máy dùng chung | Cấu tạo, công dụng có chuyên cho nông nghiệp không | Tài liệu kỹ thuật, mã hàng, danh mục chuyên dùng |
| Giáo cụ, đồ dùng dạy học và đồ chơi, văn phòng phẩm | Có thuộc danh mục thiết bị dạy học do ngành giáo dục ban hành không | Đối chiếu danh mục của ngành |
Một lưu ý: sau khi Luật 48/2024/QH15 có hiệu lực từ 1/7/2025, một số nhóm đã được chuyển giữa “không chịu thuế” và “5%”. Bảng mã hàng trong phần mềm bán hàng nếu được lập từ trước mốc này cần rà lại, vì lỗi có thể nằm ở thiết lập cũ chứ không ở lần xuất hoá đơn gần nhất.
Khi không tách được: nguyên tắc mức cao nhất
Luật Thuế GTGT lâu nay giữ một nguyên tắc: cơ sở kinh doanh nhiều loại hàng hoá, dịch vụ có thuế suất khác nhau phải khai riêng theo từng mức; nếu không khai riêng được thì tính theo mức cao nhất của nhóm hàng mình kinh doanh. Nguyên tắc này có hai hệ quả thực tế:
- Doanh nghiệp bán cả hàng 5% và hàng 10% mà phần mềm bán hàng gộp chung một mã, một dòng doanh thu, sẽ không bảo vệ được phần 5% khi bị kiểm tra.
- Một sản phẩm tự thân có hai phần (ví dụ bộ gồm thiết bị chính thuộc nhóm ưu đãi và phụ kiện không thuộc) nếu bán một giá chung, không tách giá trị từng phần, thì rủi ro bị áp mức cao cho cả bộ.
Vì vậy câu hỏi “hàng này 5% hay 10%” thường đi kèm câu hỏi thứ hai: sổ sách và hoá đơn có tách được không. Chọn đúng mức mà không tách được doanh thu thì lựa chọn đúng đó cũng không dùng được.
Áp nhầm theo hướng nào thì thiệt thế nào
Hai hướng sai cho hai kiểu rủi ro khác nhau, nên cần biết mình đang chịu rủi ro nào khi còn phân vân.
| Hướng sai | Hậu quả với người bán | Hậu quả với người mua |
|---|---|---|
| Áp 5% cho hàng lẽ ra 10% | Bị truy thu phần chênh, tính tiền chậm nộp theo ngày, có thể bị xử phạt khai sai | Thường ít ảnh hưởng số khấu trừ, nhưng phải nhận hoá đơn điều chỉnh |
| Áp 10% cho hàng lẽ ra 5% | Thu dư thuế của khách; phải điều chỉnh hoá đơn, xử lý tiền thu dư với khách | Khấu trừ theo hoá đơn sai mức có thể bị loại phần chênh; người mua cuối cùng là cá nhân thì chịu giá cao hơn |
Nhiều người nghĩ “áp cao cho chắc” là an toàn. Với người bán, điều đó đúng về mặt truy thu, nhưng khách hàng doanh nghiệp sẽ hỏi lại khi họ biết mức đúng thấp hơn, và hoá đơn ghi sai thuế suất vẫn là hoá đơn phải xử lý. Chọn đúng mức ngay từ đầu vẫn là cách rẻ nhất.
Lưu hồ sơ căn cứ cho từng mã hàng
Với mỗi mã hàng từng phải cân nhắc giữa hai mức, nên có một phiếu căn cứ ngắn lưu cùng hồ sơ sản phẩm. Phiếu không cần dài, nhưng phải trả lời được câu hỏi của người kiểm tra vài năm sau:
- Tên hàng, mã nội bộ, mã hàng hoá (nếu có).
- Dòng mô tả trong văn bản được dùng làm căn cứ, ghi rõ tên văn bản và ngày hiệu lực.
- Giấy tờ chuyên ngành kèm theo: số lưu hành, số đăng ký, bản công bố.
- Mô tả quy trình chế biến hoặc tài liệu kỹ thuật cho thấy công dụng.
- Văn bản trả lời của cơ quan thuế, kết quả xác định trước mã số của hải quan, nếu có.
- Ngày bắt đầu áp mức này trong phần mềm và người duyệt.
Khi văn bản thay đổi, chỉ cần mở lại phiếu, sửa mục 2 và mục 6. Doanh nghiệp có vài trăm mã hàng thì không cần lập phiếu cho tất cả — chỉ những mã từng gây phân vân, và những mã mới nhập về có mô tả khác thường.
Bảng tra: nhóm — căn cứ tính — nơi tra mức hiện hành
| Nhóm | Căn cứ xác định | Mức | Nơi tra mức hiện hành |
|---|---|---|---|
| Hàng khớp mô tả nhóm 5% | Mô tả trong luật, nghị định; mã hàng nếu danh mục có gắn mã | 5% | Luật 48/2024/QH15; Nghị định 181/2025/NĐ-CP và văn bản sửa đổi |
| Hàng không khớp mô tả nào | Không thuộc 0%, 5%, không chịu thuế | 10% | Như trên |
| Hàng thuộc nhóm không chịu thuế | Mô tả nhóm không chịu thuế | Không tính thuế đầu ra | Như trên, phần đối tượng không chịu thuế |
| Nhiều loại hàng, không khai riêng được | Doanh thu gộp | Mức cao nhất của các nhóm đang kinh doanh | Luật 48/2024/QH15 |
| Hàng đang thuộc diện giảm 2% | Mức 10% và danh mục loại trừ của đợt giảm | 8% trong thời hạn giảm | Nghị quyết của Quốc hội và nghị định hướng dẫn đợt đó |
Tự kiểm tra ở đâu
- Cổng hoá đơn điện tử: lọc hoá đơn đầu ra theo từng mã hàng, xem mỗi mã đang được xuất ở mức nào. Một mã xuất lúc 5%, lúc 10% là dấu hiệu thiết lập không thống nhất.
- Tài khoản thuế điện tử: tờ khai GTGT các kỳ, phần doanh thu theo từng mức thuế suất, đối chiếu với báo cáo bán hàng.
- Văn bản gốc: đọc bản đang hiệu lực của luật và nghị định hướng dẫn, không dùng bảng tóm tắt lưu từ trước 1/7/2025.
- Cơ quan thuế quản lý: gửi văn bản hỏi kèm hồ sơ sản phẩm khi mặt hàng mới, lạ hoặc có giá trị doanh thu lớn.
Muốn xem lại bức tranh chung về ba mức thuế suất trước khi đi vào ca khó, xem bài ba mức thuế suất GTGT và nhóm hàng thuộc từng mức.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cung cấp xuất hoá đơn 5% cho một mặt hàng mà bên mua nghĩ là 10% thì bên mua có phải làm gì không?
Bên mua nên hỏi lại căn cứ của nhà cung cấp và lưu câu trả lời. Nếu sau này mức 5% bị xác định là sai, việc điều chỉnh hoá đơn thuộc về người bán, nhưng bên mua sẽ phải kê khai lại số khấu trừ theo hoá đơn điều chỉnh.
Hải quan đã chấp nhận mã hàng khi nhập khẩu thì bán trong nước có chắc được áp cùng mức thuế suất không?
Mã hàng khi nhập khẩu là căn cứ quan trọng, nhưng ở khâu bán trong nước, thuế suất vẫn xét theo mô tả hàng hoá và tình trạng hàng khi bán. Nếu hàng đã được chế biến, lắp ráp hay đóng gói lại thành sản phẩm khác, phải xét lại từ đầu.
Có được áp mức thấp trong lúc chờ cơ quan thuế trả lời không?
Không có quy định cho phép tạm áp mức thấp khi đang hỏi. Nếu chưa có câu trả lời và chưa chắc chắn, áp mức 10% rồi điều chỉnh khi có căn cứ rõ ràng thường ít rủi ro hơn áp 5% rồi bị truy thu.
Văn bản trả lời của cơ quan thuế cho doanh nghiệp khác có dùng được cho doanh nghiệp mình không?
Có thể dùng để tham khảo cách hiểu, nhưng văn bản đó trả lời cho hồ sơ cụ thể của doanh nghiệp đã hỏi. Sản phẩm của mình khác mô tả, khác quy trình thì kết luận có thể khác. Khi giá trị lớn, nên hỏi riêng.
Sản phẩm vừa là thực phẩm vừa được quảng cáo có tác dụng chữa bệnh thì tính mức nào?
Thuế suất đi theo cách sản phẩm được quản lý: có số đăng ký thuốc thì xét theo nhóm thuốc, được công bố là thực phẩm thì xét theo nhóm thực phẩm. Nội dung quảng cáo không làm thay đổi nhóm, và quảng cáo sai bản chất còn là vấn đề riêng với cơ quan quản lý ngành.
Phát hiện đã áp sai mức từ nhiều kỳ trước thì sửa thế nào?
Lập hoá đơn điều chỉnh với từng khách theo quy định về hoá đơn đang hiệu lực, khai bổ sung các kỳ liên quan và nộp phần chênh cùng tiền chậm nộp nếu là khai thiếu. Nên sửa thiết lập mã hàng trong phần mềm trước, để lỗi không tiếp tục phát sinh trong lúc đang khắc phục.
