Thử việc, thời vụ rồi ký hợp đồng chính thức giữa năm: từ khấu trừ 10% sang biểu luỹ tiến khi quyết toán

Trong thời gian thử việc theo hợp đồng thử việc riêng, hoặc làm theo hợp đồng dưới 3 tháng, khoản trả từ 2 triệu đồng/lần thường bị khấu trừ 10% — đó là tạm khấu trừ, không phải số thuế cuối cùng. Khi đã ký hợp đồng lao động chính thức, lương được khấu trừ theo biểu luỹ tiến sau giảm trừ gia cảnh. Đến quyết toán năm, toàn bộ thu nhập — cả phần đã bị trừ 10% lẫn phần lương chính thức — được cộng lại, trừ giảm trừ gia cảnh cả năm, áp biểu luỹ tiến; số 10% đã khấu trừ được trừ vào số thuế phải nộp.

Với người mới đi làm, lương chưa cao, kết quả quyết toán thường là nộp thừa: phần 10% đã bị trừ lớn hơn số thuế thật tính theo biểu, và phần thừa có thể được hoàn hoặc bù trừ. Chỉ là phải làm đúng thủ tục thì mới nhận được.

Vì sao cùng một người mà có hai cách khấu trừ

Hai cách khấu trừ gắn với loại hợp đồng, không gắn với người:

Hai dòng cuối là chỗ hay gây thắc mắc: cùng là thử việc, nhưng cách công ty soạn hợp đồng quyết định cách khấu trừ. Người lao động nên xem hợp đồng mình ký thuộc loại nào trước khi thắc mắc phiếu lương.

Bản cam kết cho người có thu nhập thấp

Người chỉ có thu nhập thuộc diện khấu trừ 10% và ước tính tổng thu nhập cả năm sau giảm trừ gia cảnh chưa đến mức phải nộp thuế có thể làm bản cam kết theo mẫu tại thông tư hiện hành để tổ chức trả thu nhập tạm thời không khấu trừ.

Ba điều kiện thường gặp để cam kết có giá trị:

• Người cam kết đã có mã số thuế hoặc số định danh cá nhân được dùng thay mã số thuế (áp dụng từ 1/7/2025).
• Tại thời điểm cam kết, người đó chỉ có một nguồn thu nhập thuộc diện khấu trừ 10% — chưa có hợp đồng chính thức ở nơi khác.
• Cam kết đúng sự thật; cam kết sai để không bị khấu trừ thì người cam kết chịu trách nhiệm.

Khi ký hợp đồng chính thức giữa năm, tình huống thay đổi: người đó đã có thu nhập tiền lương khác, và ước tính cả năm có thể vượt mức giảm trừ. Cam kết đã làm từ trước nên được xem lại cho phần còn lại của thời gian làm thời vụ, nếu có.

Quyết toán năm: cộng lại và tính lại theo biểu

Ví dụ giả định, chỉ để thấy cơ chế (không dùng biểu thuế thật): một người thử việc 2 tháng theo hợp đồng thử việc riêng, mỗi tháng nhận T, bị khấu trừ 10% mỗi tháng. Từ tháng thứ 3 ký hợp đồng lao động, nhận lương L mỗi tháng trong 10 tháng, được khấu trừ theo biểu.

1. Tổng thu nhập chịu thuế cả năm = 2 × T + 10 × L, trừ các khoản bảo hiểm bắt buộc đã đóng.
2. Giảm trừ gia cảnh tính đủ 12 tháng cho bản thân: từ kỳ tính thuế 2026 là 15,5 triệu đồng/tháng; người phụ thuộc tính theo số tháng đăng ký hợp lệ, 6,2 triệu đồng/tháng/người.
3. Thu nhập tính thuế = (1) − (2). Áp biểu luỹ tiến năm ra số thuế S.
4. Số đã khấu trừ = 10% × 2 × T + số khấu trừ theo biểu trong 10 tháng.
5. Nếu (4) lớn hơn S: nộp thừa, được hoàn hoặc bù trừ. Nếu nhỏ hơn: nộp thêm phần chênh.

Điểm quan trọng ở bước 2: giảm trừ bản thân được tính cho cả năm, kể cả 2 tháng thử việc — dù trong 2 tháng đó khi khấu trừ 10% không hề có giảm trừ. Đó là lý do chính khiến người mới đi làm thường được hoàn.

Ai quyết toán: công ty hay tự làm

Có ba trường hợp chính:

• Thử việc và làm chính thức cùng một công ty. Công ty là nơi trả toàn bộ thu nhập trong năm; người lao động có hợp đồng từ 3 tháng trở lên tại thời điểm uỷ quyền thì thường có thể uỷ quyền cho công ty quyết toán thay, gộp cả phần thử việc.
• Làm thời vụ ở nơi A, rồi ký chính thức ở nơi B. Có hai nguồn thu nhập. Khung quy định lâu nay cho phép uỷ quyền cho nơi B nếu thu nhập vãng lai ở nơi khác bình quân tháng không vượt một mức nhỏ và đã bị khấu trừ 10%; vượt mức đó thì phải tự quyết toán. Mức cụ thể tra ở văn bản hướng dẫn hiện hành.
• Chỉ làm thời vụ cả năm, nhiều nơi. Không có nơi nào quyết toán thay; muốn lấy lại phần nộp thừa thì tự quyết toán.

Hạn tự quyết toán của cá nhân theo Luật Quản lý thuế là ngày cuối cùng của tháng thứ 4 sau khi kết thúc năm dương lịch. Trường hợp chỉ có số thuế nộp thừa đề nghị hoàn thì quy định về hạn có khác; kiểm tra văn bản mới nếu có thay đổi.

Giấy tờ cần giữ từ thời gian thử việc

Người lao động thường không để ý giấy tờ của hai tháng thử việc, rồi đến lúc tự quyết toán thì thiếu. Nên có:

1. Chứng từ khấu trừ thuế TNCN của từng nơi đã trừ 10%. Chứng từ khấu trừ hiện được lập dạng điện tử; đề nghị nơi trả thu nhập cấp khi nghỉ hoặc khi chuyển sang chính thức.
2. Hợp đồng thử việc, hợp đồng thời vụ để chứng minh loại hợp đồng.
3. Sao kê tài khoản nhận lương để đối chiếu số tiền thực nhận.
4. Bản cam kết nếu đã làm, để giải thích vì sao có nơi không khấu trừ.

Những nhầm lẫn hay gặp

• “Đã bị trừ 10% là xong nghĩa vụ.” 10% chỉ là tạm khấu trừ. Nếu tổng thu nhập cả năm cao, quyết toán có thể phải nộp thêm.
• “Chỉ tính giảm trừ cho những tháng làm chính thức.” Giảm trừ bản thân tính cho cả năm tính thuế theo quy định; người phụ thuộc tính theo tháng đăng ký.
• “Thu nhập dưới 2 triệu mỗi lần thì không phải kê khai.” Ngưỡng 2 triệu đồng/lần là ngưỡng để tổ chức khấu trừ, không phải ngưỡng miễn thuế. Khi quyết toán, mọi khoản thu nhập chịu thuế đều được cộng vào.
• “Công ty mới quyết toán thay luôn phần thời vụ ở công ty cũ.” Chỉ trong điều kiện được phép uỷ quyền; nếu không, phần đó phải tự quyết toán.

Bảng tra: nhóm — căn cứ tính — nơi tra mức hiện hành

Tự kiểm tra ở đâu

• Ứng dụng thuế trên điện thoại hoặc tài khoản thuế điện tử cá nhân: xem các nơi đã kê khai thu nhập cho mình trong năm, số đã khấu trừ, và chứng từ khấu trừ điện tử đã được cấp.
• Phiếu lương từng tháng: đối chiếu tháng nào bị trừ 10%, tháng nào trừ theo biểu.
• Phòng nhân sự, kế toán của công ty: hỏi về điều kiện uỷ quyền quyết toán và thời hạn nhận giấy uỷ quyền.
• Thuế cơ sở nơi cư trú: nơi nộp hồ sơ tự quyết toán nếu không có nơi nào quyết toán thay.