Nếu hộ làm đại lý bán đúng giá do bên giao đại lý quy định và chỉ hưởng hoa hồng, thì theo nguyên tắc lâu nay, doanh thu dùng để tính thuế thu nhập cá nhân là khoản hoa hồng được hưởng, áp tỷ lệ của nhóm dịch vụ; còn thuế giá trị gia tăng thì hoạt động này thuộc diện không phải nộp theo tỷ lệ vì bên giao đại lý đã kê khai trên toàn bộ giá bán. Ngược lại, nếu hộ mua đứt hàng rồi tự định giá bán, đó là phân phối hàng hoá: doanh thu tính thuế là toàn bộ tiền bán hàng, áp tỷ lệ của nhóm phân phối.
Các tỷ lệ này lâu nay nằm trong danh mục kèm Thông tư 40/2021/TT-BTC; từ năm 2026 cách tính cho hộ kinh doanh có thể đã đổi (chấm dứt khoán theo Nghị quyết 198/2025/QH15, hướng dẫn thuế thu nhập cá nhân mới tại Thông tư 87/2026/TT-BTC), nên kiểm tra mức hiện hành trước khi khai. Bài dùng ký hiệu a%, b% và tập trung vào điều kiện, ca biên và chứng từ.
Điều kiện để được coi là “đại lý bán đúng giá”
Tên gọi “đại lý” trên biển hiệu hay trong hợp đồng chưa đủ. Các dấu hiệu thường được xem xét:
- Bên giao đại lý quyết định giá bán cho người mua cuối cùng; đại lý không được bán cao hơn hay thấp hơn.
- Hàng vẫn thuộc sở hữu của bên giao cho tới khi bán được; hàng không bán được thì trả lại.
- Hoa hồng tính theo tỷ lệ hoặc số tiền cố định trên hàng bán được, ghi trong hợp đồng.
- Bên giao đại lý kê khai thuế giá trị gia tăng trên toàn bộ doanh thu bán hàng.
Các nhóm hay gặp: đại lý xổ số, đại lý bảo hiểm, đại lý bán vé, đại lý viễn thông bán thẻ nạp, đại lý bán hàng tiêu dùng theo giá niêm yết của nhà sản xuất. Mỗi nhóm có thể có hướng dẫn riêng về việc bên giao đại lý khấu trừ thuế thay cho cá nhân; phần này tra theo văn bản hiện hành cho ngành cụ thể.
Ca biên 1: hợp đồng ghi đại lý nhưng được bán chênh giá
Giả sử một hộ nhận làm đại lý nước giải khát. Hợp đồng ghi “đại lý”, nhưng thực tế hộ nhận hàng theo giá sỉ, thanh toán ngay, được tự định giá bán lẻ trong một khoảng. Phần hộ hưởng không phải hoa hồng mà là chênh lệch giá mua – giá bán.
Về bản chất, đây là mua bán hàng hoá. Doanh thu tính thuế của hộ là toàn bộ tiền bán ra, áp tỷ lệ nhóm phân phối, cả thuế giá trị gia tăng lẫn thuế thu nhập cá nhân. Nếu hộ khai như đại lý hưởng hoa hồng, chỉ tính trên phần chênh, thì số thuế khai thiếu rất đáng kể và dễ bị xác định lại khi đối chiếu hoá đơn đầu ra của nhà cung cấp.
Cách phân biệt nhanh: ai chịu rủi ro hàng tồn và rủi ro giá? Nếu hộ chịu, đó là mua bán. Nếu bên giao chịu, đó là đại lý.
Ca biên 2: hoa hồng kèm thưởng doanh số, hỗ trợ trưng bày
Nhiều bên giao đại lý trả thêm ngoài hoa hồng: thưởng đạt doanh số quý, hỗ trợ trưng bày kệ, hỗ trợ biển hiệu, chiết khấu thanh toán sớm. Các khoản này không tự động cùng nhóm với hoa hồng:
| Khoản nhận | Hướng xử lý thường gặp |
|---|---|
| Hoa hồng đại lý bán đúng giá | Doanh thu dịch vụ đại lý, tính thuế thu nhập cá nhân theo tỷ lệ nhóm dịch vụ |
| Thưởng doanh số bằng tiền | Thường gắn với hoạt động đại lý, cộng vào doanh thu hoa hồng; xem hướng dẫn hiện hành |
| Tiền hỗ trợ trưng bày, quảng cáo | Có thể là dịch vụ quảng cáo, trưng bày mà hộ cung cấp cho bên giao — một hoạt động dịch vụ riêng |
| Hàng khuyến mại, hàng tặng kèm | Theo chính sách của bên giao; nếu hộ được bán lấy tiền riêng thì phần đó là doanh thu bán hàng |
Khi nhận các khoản này, hỏi bên giao đại lý họ ghi nhận bằng chứng từ gì và đã khấu trừ thuế chưa. Hai bên ghi một kiểu thì đối chiếu cuối năm mới khớp.
Ca biên 3: vừa làm đại lý, vừa bán hàng tự nhập
Tạp hoá vừa bán thẻ nạp điện thoại, vé xổ số theo giá niêm yết hưởng hoa hồng, vừa bán hàng tự nhập. Hai phần phải tách:
- Hàng tự nhập: doanh thu bán hàng × tỷ lệ nhóm phân phối (a% giá trị gia tăng, b% thu nhập cá nhân).
- Phần đại lý bán đúng giá: hoa hồng × tỷ lệ nhóm dịch vụ cho thuế thu nhập cá nhân (c%), không tính thuế giá trị gia tăng theo tỷ lệ nếu đáp ứng điều kiện.
Giả sử trong một kỳ, doanh thu hàng tự nhập là X, tiền thu hộ từ hàng đại lý là Y, hoa hồng là H. Số thuế là X × (a% + b%) + H × c%. Sai hay gặp là cộng Y vào doanh thu bán hàng, khiến số thuế thành (X + Y) × (a% + b%) — cao hơn nhiều vì Y là tiền của bên giao đại lý, không phải của hộ. Sai theo chiều ngược lại cũng có: khai hàng tự nhập thành hàng đại lý để chỉ tính trên phần chênh.
Khi quan hệ đổi từ đại lý sang tự nhập hàng
Quan hệ với nhà cung cấp hay thay đổi giữa năm: bên giao ngừng chế độ đại lý, chuyển sang bán sỉ có chiết khấu; hoặc ngược lại. Khi đó cách tính thuế của hộ đổi theo, từ ngày quan hệ mới có hiệu lực:
- Chốt tồn hàng đại lý tại ngày chuyển: số hàng còn lại trả về bên giao, hay bên giao bán đứt cho hộ. Nếu bán đứt, cần hoá đơn bán hàng cho hộ; từ lúc đó hàng là của hộ và doanh thu bán ra tính theo nhóm phân phối.
- Chốt hoa hồng tới ngày chuyển bằng bảng đối chiếu có xác nhận của hai bên.
- Ghi chép tách hai giai đoạn trong cùng kỳ khai: phần trước ngày chuyển tính trên hoa hồng, phần sau tính trên tiền bán hàng.
Bỏ qua bước chốt này, cuối năm hộ không giải thích được vì sao cùng một mặt hàng mà nửa năm khai trên hoa hồng, nửa năm khai trên doanh thu — trong khi dữ liệu hoá đơn của nhà cung cấp cho thấy rõ mốc thay đổi.
Chứng từ cần giữ
- Hợp đồng đại lý ghi rõ: bán đúng giá, giá do bên giao quy định, tỷ lệ hoa hồng, quyền trả lại hàng.
- Bảng đối chiếu hoa hồng hằng tháng hoặc hằng quý với bên giao đại lý.
- Chứng từ khấu trừ thuế nếu bên giao đã khấu trừ, nộp thay.
- Sổ theo dõi riêng hàng đại lý nhận, bán, trả lại — tách hẳn khỏi sổ hàng tự nhập.
- Sao kê tài khoản: tiền bán hàng đại lý chuyển về bên giao và tiền hoa hồng nhận về nên đi qua tài khoản kinh doanh, không qua tài khoản người nhà.
Chứng từ gọn là cách duy nhất để chứng minh phần Y trong ví dụ trên không phải doanh thu của hộ.
Bảng tra: nhóm — căn cứ tính — nơi tra mức hiện hành
| Hoạt động | Căn cứ tính | Thuế GTGT | Thuế TNCN | Nơi tra mức hiện hành |
|---|---|---|---|---|
| Đại lý bán đúng giá hưởng hoa hồng | Hoa hồng được hưởng | Không tính theo tỷ lệ nếu đủ điều kiện | Nhóm dịch vụ (c%) | Thông tư hướng dẫn thuế hộ kinh doanh hiện hành; lâu nay là Thông tư 40/2021/TT-BTC |
| Mua đứt bán đoạn, kể cả mang tên đại lý | Toàn bộ tiền bán hàng | Nhóm phân phối (a%) | Nhóm phân phối (b%) | Như trên |
| Hỗ trợ trưng bày, quảng cáo | Tiền nhận | Nhóm dịch vụ | Nhóm dịch vụ | Như trên |
| Đại lý bảo hiểm, xổ số, bán vé | Hoa hồng | Theo hướng dẫn ngành | Có thể do bên giao khấu trừ | Thông tư 87/2026/TT-BTC và hướng dẫn ngành |
Tự kiểm tra ở đâu
- Tài khoản thuế điện tử hoặc ứng dụng thuế trên điện thoại: xem thông tin khấu trừ do bên giao đại lý kê khai thay, đối chiếu với bảng hoa hồng.
- Cổng hoá đơn điện tử: kiểm tra hoá đơn bên giao đại lý lập cho hàng mình bán; nếu hoá đơn đứng tên hộ là người mua, đó là dấu hiệu mua bán chứ không phải đại lý.
- Thuế cơ sở quản lý: hỏi cách xếp nhóm khi hợp đồng có cả hoa hồng lẫn chênh lệch giá.
- Trang tra cứu thông tin người nộp thuế: kiểm tra ngành nghề đăng ký có ghi hoạt động đại lý hay chưa.
Câu hỏi thường gặp
Hoa hồng đại lý bảo hiểm của cá nhân có phải tự khai không?
Thường doanh nghiệp bảo hiểm khấu trừ thuế trên hoa hồng trước khi trả cho đại lý cá nhân, theo hướng dẫn hiện hành. Cá nhân giữ chứng từ khấu trừ và kiểm tra trên tài khoản thuế điện tử; nếu có thu nhập kinh doanh khác thì vẫn khai phần đó.
Làm đại lý cho nhiều hãng thì cộng hoa hồng thế nào?
Cộng hoa hồng từ tất cả các hãng vào doanh thu hoạt động đại lý của hộ trong kỳ. Việc tính ngưỡng doanh thu không phải nộp thuế dựa trên tổng doanh thu năm của hộ theo cách tính hiện hành.
Hợp đồng không ghi “bán đúng giá” thì có được xem là đại lý hưởng hoa hồng không?
Rủi ro cao. Cơ quan thuế nhìn vào thực tế: ai định giá, ai chịu hàng tồn, hoá đơn lập thế nào. Nên bổ sung phụ lục hợp đồng ghi rõ các điều kiện nếu thực tế đúng là đại lý bán đúng giá.
Bên giao đại lý chậm trả hoa hồng thì khai vào kỳ nào?
Doanh thu hoa hồng lâu nay được xác định theo thời điểm phát sinh quyền được hưởng, không phụ thuộc đã nhận tiền hay chưa. Cách xác định thời điểm cụ thể cho năm 2026 nên kiểm tra theo hướng dẫn hiện hành.
Tiền bán hàng đại lý có cần chuyển qua tài khoản riêng không?
Không bắt buộc tài khoản riêng cho đại lý, nhưng nên dùng tài khoản kinh doanh của hộ và ghi nội dung rõ ràng. Dòng tiền rõ là bằng chứng Y là tiền thu hộ bên giao, không phải doanh thu của hộ.
Hộ bán thẻ nạp điện thoại có chiết khấu ngay khi nhập thì là đại lý hay mua bán?
Tuỳ hợp đồng: nếu bán theo mệnh giá do nhà mạng quy định và phần hộ hưởng là hoa hồng, thì nghiêng về đại lý; nếu hộ mua thẻ theo giá chiết khấu, được bán theo giá tự định, thì nghiêng về mua bán. Hỏi bên giao cách họ lập hoá đơn cho giao dịch với hộ.
