Tổ chức, doanh nghiệp tự khai thác nước thiên nhiên — bơm từ sông, hồ, kênh (nước mặt) hoặc khoan giếng lấy nước ngầm (nước dưới đất) — để dùng cho sản xuất, kinh doanh thì thuộc diện chịu thuế tài nguyên theo Luật Thuế tài nguyên. Mua nước sạch của đơn vị cấp nước thì không tự nộp thuế tài nguyên, vì khoản này đã phát sinh ở khâu đơn vị cấp nước khai thác. Thuế suất của nước dưới đất thường khác nước mặt; nước khoáng, nước nóng thiên nhiên thuộc nhóm riêng.
Ca biên nằm ở ba chỗ: nước dùng cho nông, lâm, ngư, diêm nghiệp và sinh hoạt hộ gia đình có trường hợp được miễn; nước dùng làm mát máy móc có quy định riêng cần tra; và nước dùng cho thuỷ điện tính theo cách khác hẳn. Bài dùng ký hiệu: thuế suất nước mặt m%, nước dưới đất n%, nước khoáng, nước nóng k%. Con số tra ở biểu thuế suất thuế tài nguyên hiện hành. Giá tính thuế đơn vị do tỉnh quyết định gọi là P.
Công thức và ba thành phần
Thuế tài nguyên phải nộp = sản lượng tài nguyên tính thuế × giá tính thuế đơn vị × thuế suất.
- Sản lượng tính thuế: số mét khối nước thực tế khai thác trong kỳ, xác định bằng đồng hồ đo lưu lượng. Chưa lắp đồng hồ thì sản lượng được xác định theo cách quy định (công suất máy bơm, thời gian vận hành, giấy phép), thường bất lợi hơn số thực.
- Giá tính thuế đơn vị: do Uỷ ban nhân dân tỉnh quy định cho từng loại nước, từng mục đích sử dụng. Nước khai thác để sản xuất nước sạch có cách xác định giá riêng.
- Thuế suất: m% với nước mặt, n% với nước dưới đất, k% với nước khoáng, nước nóng thiên nhiên — theo biểu hiện hành.
Vì giá tính thuế đơn vị do tỉnh ban hành, cùng một mét khối nước ngầm ở hai tỉnh có thể ra hai số thuế khác nhau. Sau khi sắp xếp lại còn 34 tỉnh, thành phố, cần dùng bảng giá của tỉnh mới đang hiệu lực.
Những trường hợp không tự nộp hoặc được miễn
| Tình huống | Xử lý theo nguyên tắc | Cần kiểm |
|---|---|---|
| Mua nước sạch của đơn vị cấp nước | Không tự nộp thuế tài nguyên | Hoá đơn tiền nước |
| Hộ gia đình, cá nhân khai thác nước phục vụ sinh hoạt | Thuộc diện miễn theo Luật Thuế tài nguyên | Nếu dùng cả cho kinh doanh thì phần kinh doanh xét riêng |
| Nước dùng cho sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, diêm nghiệp | Thuộc diện miễn | Hoạt động có đúng là sản xuất nông nghiệp theo quy định, hay là chế biến |
| Nước làm mát máy móc, thiết bị | Có quy định riêng — tra điều khoản miễn hiện hành | Nước có hoàn trả nguồn không, có tiêu hao không |
| Nước cho thuỷ điện | Tính theo sản lượng điện, không theo m³ | Hướng dẫn riêng cho thuỷ điện |
Chữ “miễn” ở đây nghĩa là được miễn nộp thuế, không có nghĩa là không cần giấy phép hoặc không cần đăng ký khai thác. Thủ tục về tài nguyên nước theo pháp luật về tài nguyên nước là chuyện riêng.
Ca biên: nước làm mát
Nhiều nhà máy bơm nước sông, nước biển hoặc nước giếng chạy qua hệ thống trao đổi nhiệt rồi xả trở lại. Câu hỏi thường gặp: nước chỉ “mượn” rồi trả thì có phải tài nguyên đã khai thác không?
Chính sách thuế tài nguyên lâu nay có tính tới trường hợp nước dùng để làm mát máy móc, thiết bị, nhưng điều kiện và phạm vi (loại nước, có hoàn trả hay không, doanh nghiệp thuộc ngành nào) cần tra đúng điều khoản ở văn bản hiện hành trước khi kết luận. Một số điểm thực tế:
- Tách đồng hồ: nếu cùng một trạm bơm cấp cho cả làm mát lẫn sản xuất, chế biến, không tách được sản lượng thì khó chứng minh phần nào thuộc diện ưu đãi.
- Nước làm mát bị tiêu hao (bay hơi ở tháp giải nhiệt, bổ sung liên tục): phần bổ sung là nước thực sự tiêu dùng, khác với nước chảy qua rồi trả lại.
- Nước làm mát có pha hoá chất rồi xả ra: còn kéo theo nghĩa vụ về nước thải, phí bảo vệ môi trường đối với nước thải — không liên quan tới việc có được miễn thuế tài nguyên hay không.
Với doanh nghiệp nhỏ có tháp giải nhiệt dùng nước giếng khoan, cách an toàn là lắp đồng hồ riêng cho nhánh cấp bổ sung và giữ sổ theo dõi, rồi hỏi cơ quan thuế quản lý về việc áp dụng.
Ca biên: nước dùng cho chế biến, không phải sản xuất nông nghiệp
Trại nuôi tôm lấy nước kênh vào ao nuôi thì thường thuộc nhóm sản xuất ngư nghiệp. Nhưng cùng doanh nghiệp đó mở thêm xưởng sơ chế, rửa tôm, làm đá để bảo quản, lượng nước dùng cho xưởng là nước cho chế biến — một hoạt động công nghiệp, không đương nhiên được miễn như nước nuôi trồng.
Tương tự:
- Nhà vườn tưới cây: nông nghiệp. Cùng nhà vườn đó rửa, đóng gói trái cây bán cho siêu thị: phần nước dùng ở khâu sơ chế cần xét riêng.
- Trang trại chăn nuôi dùng nước giếng cho vật nuôi và vệ sinh chuồng: nông nghiệp. Lò giết mổ đặt trong trang trại: chế biến.
- Ruộng muối lấy nước biển: diêm nghiệp. Xưởng tinh chế muối: chế biến.
Nguyên tắc gọn: nước đi vào hoạt động nào thì theo hoạt động đó. Một giếng cấp cho nhiều hoạt động thì cần đồng hồ nhánh hoặc cách phân bổ có căn cứ.
Thuế tài nguyên và các khoản khác dính tới nước: đừng gộp
Doanh nghiệp khai thác nước thường gặp nhiều khoản cùng lúc, mỗi khoản một căn cứ:
| Khoản | Căn cứ | Cơ quan quản lý |
|---|---|---|
| Thuế tài nguyên nước | Sản lượng khai thác × giá tính thuế × thuế suất | Cơ quan thuế |
| Tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nước | Theo giấy phép khai thác, quy định về tài nguyên nước | Cơ quan tài nguyên và môi trường; tiền nộp qua cơ quan thuế |
| Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải | Lượng và tính chất nước thải | Theo quy định về phí |
| Thuế GTGT | Chỉ khi bán nước ra ngoài | Cơ quan thuế, Luật 48/2024/QH15 |
Minh hoạ bằng ký hiệu: một xưởng khai thác trong tháng V m³ nước dưới đất, giá tính thuế đơn vị của tỉnh là P đồng/m³. Thuế tài nguyên tháng = V × P × n%. Nếu cùng tháng xưởng còn bơm W m³ nước kênh cho khâu rửa nguyên liệu, phần đó tính W × P’ × m% với P’ là giá tính thuế của nước mặt. Tiền cấp quyền khai thác tính theo giấy phép, không theo hai phép nhân trên, và phí nước thải tính theo lượng xả ra — ba con số nằm ở ba chỗ khác nhau trên sổ chi phí.
Được miễn thuế tài nguyên không có nghĩa là được miễn tiền cấp quyền khai thác, và ngược lại. Khi lập kế hoạch chi phí cho một giếng khoan mới, tính đủ các khoản thay vì chỉ hỏi “thuế tài nguyên bao nhiêu”.
Bảng tra: nhóm — căn cứ tính — nơi tra mức hiện hành
| Nhóm | Căn cứ tính | Mức | Nơi tra mức hiện hành |
|---|---|---|---|
| Nước mặt dùng cho sản xuất, kinh doanh | m³ khai thác × giá tính thuế của tỉnh | m% | Luật Thuế tài nguyên; biểu thuế suất hiện hành; quyết định giá của tỉnh |
| Nước dưới đất dùng cho sản xuất, kinh doanh | Như trên | n% | Như trên |
| Nước khoáng, nước nóng thiên nhiên | Như trên | k% | Như trên |
| Nước cho nông, lâm, ngư, diêm nghiệp; sinh hoạt hộ gia đình | — | Diện miễn | Điều khoản miễn thuế của Luật Thuế tài nguyên |
| Nước làm mát máy móc, thiết bị | Tuỳ điều kiện | Tra quy định riêng | Văn bản hướng dẫn thuế tài nguyên hiện hành |
| Nước cho thuỷ điện | Sản lượng điện thương phẩm × giá tính thuế | Theo biểu | Như trên |
Tự kiểm tra ở đâu
- Giấy phép hoặc văn bản đăng ký khai thác nước: nguồn nước, lưu lượng cho phép, mục đích sử dụng.
- Sổ ghi đồng hồ đo lưu lượng: chốt số theo tháng, đối chiếu với sản lượng đã khai.
- Quyết định giá tính thuế tài nguyên của tỉnh: đăng trên cổng thông tin của Uỷ ban nhân dân tỉnh.
- Tài khoản thuế điện tử: tờ khai thuế tài nguyên các kỳ, số đã nộp, thông báo tiền cấp quyền khai thác nếu có.
- Cơ quan thuế quản lý: hỏi bằng văn bản về trường hợp nước làm mát, nước dùng cho nhiều hoạt động trước khi áp miễn.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng nhỏ khoan một giếng dùng cho nhà vệ sinh công nhân và rửa sàn có phải nộp thuế tài nguyên không?
Doanh nghiệp tự khai thác nước dưới đất dùng cho hoạt động của mình về nguyên tắc thuộc diện chịu thuế, trừ trường hợp thuộc danh sách miễn. Diện miễn cho sinh hoạt áp với hộ gia đình, cá nhân; với tổ chức, cần tra điều khoản cụ thể và quy định về quy mô khai thác phải đăng ký.
Chưa có đồng hồ đo thì khai sản lượng thế nào?
Sản lượng được xác định theo phương pháp quy định cho trường hợp không có thiết bị đo, thường dựa vào công suất bơm và thời gian vận hành. Cách này dễ ra số cao hơn thực tế, nên lắp đồng hồ là có lợi cho chính doanh nghiệp.
Doanh nghiệp bán lại nước giếng cho hộ xung quanh thì sao?
Khi đó ngoài thuế tài nguyên còn phát sinh doanh thu bán nước, chịu thuế GTGT và các nghĩa vụ của hoạt động kinh doanh. Việc bán nước sinh hoạt còn chịu điều kiện kinh doanh riêng.
Tiền cấp quyền khai thác tài nguyên nước có được trừ vào thuế tài nguyên không?
Không. Hai khoản có căn cứ và mục đích khác nhau, nộp riêng. Cả hai có thể được tính vào chi phí khi xác định thuế thu nhập doanh nghiệp nếu có đủ chứng từ.
Nước mưa thu gom vào hồ chứa của nhà máy có chịu thuế tài nguyên không?
Nước mưa hứng trực tiếp trên mái, sân của cơ sở thường không được coi là khai thác nguồn nước mặt tự nhiên. Tuy vậy, nếu hồ chứa đồng thời nhận nước từ sông, kênh thì phần đó là nước mặt; cần tách nguồn khi khai.
Thuế tài nguyên nước khai theo tháng hay theo năm?
Thuế tài nguyên khai theo tháng và quyết toán năm theo quy định về quản lý thuế. Kiểm tra hạn nộp và mẫu tờ khai ở văn bản hướng dẫn đang hiệu lực từ 1/7/2026.
